W roku 1576 na tron polski wstąpił książę Siedmiogrodu Stefan Batory (1533-1586). Jego krótkie, niespełna dziesięcioletnie panowanie, zapisało się wieloma sukcesami. Monarcha przymusił do uległości Gdańsk, który nie chciał uznać jego panowania. Poprowadził zwycięskie kampanie przeciwko Moskwie. Przyłączył Inflanty, poszerzył granice Litwy. Zreorganizował sądownictwo, unowocześnił wojsko i założył Akademię Wileńską. Kończąc dzieło swoich poprzedników doprowadził do unifikacji systemu monetarnego w Polsce i na Litwie.

Reforma monetarna 1578–1580 i ośrodki mennicze

Ambicją Batorego było wzmocnienie kraju, którego pozycję osłabiły dwa bezkrólewia po śmierci Zygmunta Augusta i ucieczce Henryka Walezego. Integralną część tego planu stanowiła reforma systemu monetarnego. W obiegu funkcjonowały monety ostatnich Jagiellonów i rozmaite obce numizmaty. Tę sytuację wykorzystywali spekulanci, a ich ofiarą padała najczęściej uboga ludność.

Pierwsze regulacje wprowadzała ordynacja mennicza z 1578 r., a jej dopełnieniem były postanowienia ordynacji z 1580 r. Dla całej unii polsko-litewskiej ustalono jednakową listę srebrnych monet. Były to talary, półtalary, szóstaki (6 groszy), trojaki (3 grosze), grosze, półgrosze, szelągi i denary. Ujednolicono wagę i stopę menniczą każdej monety. Unifikacja dotyczyła także wizerunków. Dotychczasową Pogoń litewską pod mitrą wielkoksiążęcą miały zastąpić dwa herby Polski i Litwy pod koroną królewską. Na szczycie monetarnej drabiny pozostawał złoty dukat i jego wielokrotności. Jednostką obrachunkową (bez odpowiednika w postaci monety) był złoty polski równy trzydziestu groszom. Osobami odpowiedzialnymi za wdrożenie postanowień reformy uczyniono dwóch podskarbich: koronnego i litewskiego.

Na potrzeby ujednoliconego systemu monetarnego pracowało osiem mennic. Cztery państwowe funkcjonowały w Olkuszu, Poznaniu, Malborku i Wilnie. W Gdańsku i Rydze działały mennice miejskie. W Królewcu i Mitawie znajdowały się mennice lenne. Na polski rynek monety wybijała także książęca mennica siedmiogrodzka Nagybanya, w której Batory bił swe monety jeszcze przed objęciem polskiego tronu.

Herby i znaki na numizmatach

Ordynacja mennicza precyzowała co powinno znajdować się na monecie. Przede wszystkim Orzeł Biały i litewska Pogoń, herb króla a dodatkowo herb podskarbiego. Nie wolno było bić monet z jednym herbem np. tylko z orłem. W początkowym okresie egzekwowanie tych postanowień nie wyglądało najlepiej i skutkowało konsekwencjami. Rafał Leszczyński, pierwszy zarządca mennicy olkuskiej, za nieprzestrzeganie powyższych rozporządzeń został pozbawiony swej funkcji.

Na numizmatach, oprócz herbów pojawiały się także rozmaite znaki mincerskie, które dziś ułatwiają identyfikację i pozwalają przypisać określoną monetę konkretnemu dzierżawcy lub mistrzowi mincerskiemu.

Herby i znaki na monetach można podzielić na kilka głównych kategorii. Były to herby państwowe, ziemskie i miejskie: Orzeł Biały, Pogoń, orzeł z mieczem (Prusy Królewskie), lew (Kurlandia), herby Gdańska (dwa krzyże pod koroną) i Rygi (dwa klucze z krzyżem lub brama z dwoma kluczami i krzyżem).

Herbom Korony i Litwy towarzyszył herb Batorych „Wilcze Kły” („Trzy Zęby” lub „Smocze Zęby”), który przedstawiał fragment żuchwy zwierzęcej z trzema zębami. Co ciekawe na monetach węgierskich oraz na nagrobku króla w katedrze wawelskiej kły zwrócone są w lewą stronę, zaś na monetach polskich w stronę prawą.

Kolejną grupę znaków stanowiły herby zarządców i podskarbich. Były to: Wieniawa – Rafała Leszczyńskiego (zarządca mennic), Jastrzębiec – Piotra Zborowskiego (zarządca mennicy olkuskiej), Przegonia – Jana Dulskiego (podskarbi wielki koronny), Glaubicz – Jana Rokossowskiego (podskarbi wielki koronny), Leliwa – Jana Hlebowicza (podskarbi wielki litewski) i Teodora Tyszkiewicza (podskarbi wielki litewski) oraz Lis – Lwa Sapiehy (kanclerz wielki litewski i podskarbi litewski).

Liczną grupę stanowiły znaki dzierżawców, zarządców i mincerzy. Dla przykładu skrzyżowane haki oznaczały Teodor Buscha (kierował mennicą poznańską). Bracia Jan i Kaspar Goeblowie z mennicy gdańskiej używali pierścienia. Herman Wufl, dzierżawca mennicy ryskiej miał za swój znak lilie. Trójkąt oznaczał Gracjana Gonzalo, mincerza z Malborka. Walter Tellemann, zarządca mennicy gdańskiej polecał wybijać kawkę. Lew i półlewek symbolizowały zakład w Olkuszu. W Wilnie dla oznaczenia mennicy używano liści.

Na monetach pojawiały się też monogramy podskarbich, zarządców, mincerzy i mennic. Przykładowo litery „GH” oznaczały mincerza olkuskiego Georga Hose. Podskarbiowie Jan Dulski oraz Jakub Rokossowski używali odpowiednio monogramów: „ID” oraz „IR”. Monety z mennicy w Nagybanya w Siedmiogrodzie miały wybite litery „NB”.

Z czasem, już za panowania Zygmunta III Wazy, dla oznaczenie mennic istniejących oraz nowopowstałych wprowadzono system literowy. I tak np. litera „B” oznaczała Bydgoszcz, „P” – Poznań, „I” – Olkusz (Ilcusia), „L” – Lublin, „K” – Kraków, „W/V” – Wilno zaś „F” – Wschowę (Fraustadt).