Mennica Warszawska – historia od czasów Stanisława Augusta do współczesności

Przygotowania do uruchomienia mennicy za panowania Stanisława Augusta

Stanisław August Poniatowski, wstępując na tron w 1764 r. został zobowiązany do wznowienia produkcji menniczej i uzdrowienia stosunków pieniężnych mocno zaniedbanych w ciągu poprzednich dziesięcioleci. Rok później powołał Komisję Menniczą, która współpracując z Sejmową Komisją Skarbową miała zająć się polityką monetarną, zorganizować pracę mennicy i wprowadzić nowy pieniądz. Na czele komisji stanęli kanclerz wielki koronny Andrzej Zamoyski i kanclerz wielki litewski Michał Czartoryski.

Zakup maszyn i odpowiedniej ilości złota i srebra wymagały nakładów. Poszukiwano więc bogatego przedsiębiorcy, który mógłby zainwestować odpowiednią sumę. Wybór padł na Piotra Mikołaja Gartenberga (ok. 1720-ok. 1780) rodem z Danii, postać mocno kontrowersyjną. W Saksonii zajmował się on produkcją srebrnych monet polskich, wbrew prawu Rzeczpospolitej, czym naraził się polskim władzom. Oferta, którą złożył okazała się jednak najkorzystniejsza i podpisano z nim umowę dzierżawy mennicy.

Funduszów na uruchomienie przedsiębiorstwa poszukiwał także Stanisław August. Na jego prośbę odpowiedział m.in. klasztor oo. paulinów na Jasnej Górze. Prowincjał zakonu wraz z tamtejszym przeorem przekazali ze skarbca kilkaset złotych i srebrnych monet oraz kilkanaście sztabek srebra.

Organizacja warsztatów menniczych przy ulicy Bielańskiej

Do rozwiązania pozostawała jeszcze kwestia znalezienia miejsca pod budowę warsztatów menniczych. W połowie 1765 r. król nabył od rodziny Załuskich mocno zniszczony pałac z oficynami przy ulicy Bielańskiej. Urządzono tam kantor oraz mieszkania dla pracowników. Na sąsiedniej nieruchomości, wydzierżawionej od Załuskich, postawiono budynki i zainstalowano w nich sprowadzone urządzenia. Specjaliści czuwający nad uruchomieniem zakładu rekrutowali się głównie z Niemiec. Z Drezna przyjechał znakomity artysta Jan Filip Holzhaeusser (1741-1792), który do śmierci pozostał głównym medalierem królewskim. Zaprojektował kilkadziesiąt wysokiej klasy medali okolicznościowych i wiele monet. Stworzył m.in. część medali do słynnej świty (suity) królewskiej – serii medalierskiej z portretami królów inspirowanej obrazami Marcello Bacciarellego.

Jak przebiegała produkcja monet w XVIII-wiecznym warsztacie mennicy?

Produkcja monet w nowo powstałych warsztatach przebiegała w kilku etapach. Najpierw przetapiano w piecach srebro, w tym stare monety i odlewano z nich sztabki. Te przekazywano do walcowni i nadawano formę srebrnych taśm, z których wycinano srebrne krążki. Dalej robotnicy sprawdzali wagę krążków. Zbyt ciężkie spiłowywali, a zbyt lekkie dawali do ponownego przetopienia. Kolejny proces obejmował bielenie wypolerowanych krążków w specjalnej kąpieli dla uzyskania odpowiedniego koloru na powierzchni. Na koniec krążki wędrowały do tłoczni i tam wybijano z nich monety za pomocą specjalnych pras (tzw. balansjerek). Na wyposażeniu mennicy znajdowało się sześć takich maszyn sprowadzonych z Hamburga. Właściwą pracę mennicy wspierały warsztaty pomocnicze, w tym ślusarnia do naprawy maszyn; kuźnia; hartownia, w której utwardzano stemple oraz probiernia metali.

Koniecznie dowiedz się także, jak powstają monety i medale współcześnie!

Monety wytwarzane w Warszawie od 1791 r. sygnowano literami MV (Moneta Varsoviensis) lub MW. Oprócz numizmatów wybijano również medale okolicznościowe i odznaczenia, jak na przykład order Virtuti Militari od 1792 r. Stołeczna mennica funkcjonowała nieprzerwanie przez trzydzieści lat, aż do wkroczenia wojsk pruskich do Warszawy w styczniu 1796 r.

Mennica Warszawska w czasach Królestwa Polskiego

Nowe władze dążyły do ograniczenia bądź likwidacji wszelkich instytucji publicznych dawnej Rzeczypospolitej. Podobny los spotkał mennicę, którą Prusacy zamknęli na czternaście lat. Wznowienie produkcji nastąpiło dopiero w 1810 r., gdy weszła w życie reforma monetarna Księstwa Warszawskiego i przystąpiono do bicia monet.

W 1815 r. utworzono Królestwo Polskie, pod rosyjskim zwierzchnictwem. Ukaz carski wprowadził nowy system monetarny. Zlikwidowano dukaty i talary emitowane w czasach księstwa, a pozostawiono monety złotowe i groszowe. Na srebrnych i złotych numizmatach pojawił się portret cara.

Modernizacja mennicy i budowa nowego gmachu

Rok 1817 przyniósł duże zmiany w funkcjonowaniu mennicy. Budynki z czasów stanisławowskich, liczące sobie pięćdziesiąt lat, jak i park maszynowy wymagały modernizacji. Z mennicy petersburskiej sprowadzono nowe maszyny mennicze. Uporządkowano plac przy ulicy Bielańskiej, rozebrano prowizoryczne budynki i przystąpiono do budowy nowego gmachu mennicy. Projekt architektoniczny zamówiono u Piotra Aignera (1756-1841), który ozdobił stolicę wieloma reprezentacyjnymi gmachami.

Dnia 16 czerwca 1817 r. odbyło się uroczyste wmurowanie kamienia węgielnego z udziałem gen. Józefa Zajączka, namiestnika Królestwa Polskiego. Gdy generał przybył na miejsce podano mu srebrną tacę, a na niej pudełko z monetami i medalem oraz blachę z inskrypcją, które umieścił w specjalnie wydrążonym kamieniu w fundamencie. Całość przykryto kamienną płytą, a namiestnik rzucił na wierzch nieco wapiennej zaprawy. Była to pierwsza tego typu uroczystość w Polsce, z udziałem pierwszego urzędnika w kraju od 1791 r., „gdy sam król wówczas panujący zakładał fundamenta do Kościoła Opatrzności.” Nowe maszyny w nowo powstałym budynku uruchomiono w 1820 r.

Jaką rolę odegrała mennica w powstaniu listopadowym?

Mennica Warszawska miała swój wkład w dzieje powstania listopadowego. W 1831 r. wybiła monety powstańcze (pięć nominałów), poczynając od złotych dukatów, poprzez srebrne pięcio- i dwuzłotówki, a kończąc na bilonowych dziesięciogroszówkach i miedzianych trojakach. Usunięto portret cara. Pojawił się nowy herb królestwa, orzeł biały i Pogoń litewska pod koroną. Monety te traktowano jako cenną narodową pamiątkę i niejednokrotnie umieszczano w ozdobnych pudełkach opatrzonych napisem: „Dawne wyrocznie Lecha niebo nam ogłasza! Polacy! To nasz Orzeł! Ta ziemia jest nasza!”

Od monet polsko-rosyjskich do likwidacji zakładu

Po upadku powstania listopadowego carat, w ramach represji, dążył do ograniczenia autonomii instytucji w Królestwie Polskim i coraz większej unifikacji z ich rosyjskimi odpowiednikami. Przystąpiono także do stopniowego likwidowania odrębnego systemu monetarnego, który miał być dopasowany to rosyjskich standardów. Mennica w latach 1832-1841 wybijała monety polsko-rosyjskie opatrzone carskim orłem. Poczynając od 1842 r., kiedy ujednolicono systemy monetarne królestwa i Rosji, w Warszawie wolno było emitować tylko rosyjskie ruble i kopiejki. Dawny znak menniczy MW zastąpiono rosyjskim.

BM (ros. варшавская монета – moneta warszawska). Likwidacja mennicy nastąpiła po upadku powstania styczniowego. Warsztaty unieruchomiono w 1865 r. Maszyny zdemontowano i wywieziono do Petersburga. Zakład przy Bielańskiej zamknięto ostatecznie w 1867 r. po stuletnim okresie funkcjonowania.

Co stało się z budynkiem dawnej mennicy przy Bielańskiej?

Budynek mennicy przekazano na potrzeby wojska i żandarmerii, które urzędowały tam do 1907 r. Wówczas zapadła decyzja o wyburzeniu dawnej mennicy i wzniesieniu na jej miejscu monumentalnego rosyjskiego Banku Państwa. Z aignerowskiej budowli Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przeszłości zdołało uratować dwa lwy zdobiące portyk kolumnowy. Ustawiono je na dziedzińcu Muzeum Rolnictwa i Przemysłu, a ok. 1925 r. przeniesiono do ogrodu Pałacu Namiestnikowskiego (prezydenckiego) przy Krakowskim Przedmieściu 46/48, gdzie pozostają do dziś.

Mennica Państwowa – reaktywacja działalności w 1924 roku

Po likwidacji w 1867 roku zakład reaktywowano 14 kwietnia 1924 roku w nowej siedzibie przy ul. Markowskiej w Warszawie pod nazwą Mennica Państwowa. W okresie międzywojennym przedsiębiorstwo uzyskało monopol na wytwarzanie pieczęci z orłem państwowym oraz obowiązek dokonywania ekspertyz autentyczności monet. Mimo zniszczeń z czasów II wojny światowej i wysadzenia budynków w 1944 roku, działalność podjęto na nowo, przenosząc zakład w 1952 roku do nowej siedziby na warszawskiej Woli. Poza masową produkcją monet obiegowych w PRL, w latach 1990–1994 w zakładzie przeprowadzono objętą ścisłą tajemnicą produkcję nowych monet przeznaczonych do denominacji.

Zapraszamy również do naszego artykułu na temat Dnia Mincerza – pamiątce uruchomienia Mennicy Warszawskiej.

Mennica Państwowa S.A. – przemiany po 1994 roku

W kwietniu 1994 roku przedsiębiorstwo przekształcono w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa pod nazwą Mennica Państwowa S.A., uruchamiając nową siedzibę przy ul. Żelaznej. Firma rozpoczęła wówczas bicie monet bimetalicznych przed oficjalną denominacją z 1995 roku, a 7 kwietnia 1998 roku zadebiutowała na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie. Na przełomie wieków podmiot rozszerzył profil działalności o sektor płatności elektronicznych.

Mennica Polska S.A. – współczesna działalność

31 maja 2005 roku spółka przyjęła nazwę Mennica Polska S.A. Obok produkcji monet kolekcjonerskich i obiegowych dla Narodowego Banku Polskiego oraz emitentów zagranicznych, wytwarza polskie ordery, odznaczenia, pieczęcie urzędowe i złoto inwestycyjne. 

Podsumowując, historia Mennicy Warszawskiej odzwierciedla burzliwe dzieje Polski – od reform Stanisława Augusta Poniatowskiego, przez zabory i narodowe powstania, aż po odzyskanie niepodległości i przemiany XX wieku. Zmieniały się siedziby, nazwy i warunki działalności zakładu, jednak tradycja warszawskiego mennictwa przetrwała, a jej współczesnym kontynuatorem jest Mennica Polska S.A.

Mennica Warszawska - najczęściej zadawane pytania i odpowiedzi 

Kiedy powstała Mennica Warszawska?

Mennica Warszawska została uruchomiona 10 lutego 1766 roku, wraz z wejściem w życie reformy monetarnej Stanisława Augusta Poniatowskiego. Datę tę uznaje się za moment inauguracji jej działalności.

Gdzie znajdowała się Mennica Warszawska?

Mennica Warszawska znajdowała się przy ulicy Bielańskiej w Warszawie, gdzie w 1765 roku Stanisław August Poniatowski nabył nieruchomość przeznaczoną na jej siedzibę i warsztaty mennicze.

Kiedy zamknięto Mennicę Warszawską?

Mennicę Warszawską ostatecznie zamknięto w 1867 roku, po stuletnim okresie funkcjonowania. Jej likwidacja nastąpiła w następstwie represji po upadku powstania styczniowego.

Kiedy powstała Mennica Polska?

Mennica Polska pod obecną nazwą funkcjonuje od 31 maja 2005 roku, kiedy dotychczasowa Mennica Państwowa S.A. przyjęła nazwę Mennica Polska S.A.