Z jakich metali wybijane są monety i medale?

Monety ze złota i srebra – historia i zastosowanie szlachetnych kruszców 

Od tysięcy lat historia pieniądza opierała się przede wszystkim na dwóch szlachetnych kruszcach – złocie i srebrze. Monety emitowane przez władców podkreślały ich majestat oraz pełniły funkcję propagandową. W powszechnym obiegu nie występowały jednak monety bite z metali szlachetnych o najwyższej próbie, pozbawionych domieszek innych metali. Wynikało to zarówno ze względów ekonomicznych, jak i z większej podatności czystego złota oraz srebra na zużycie. Monety wykonane z kruszców o najwyższej próbie są obecnie wybijane przede wszystkim w celach kolekcjonerskich lub inwestycyjnych.  

Z czego wykonywane są monety od początku istnienia pieniądza? 

W czasie produkcji monet obiegowych najczęściej dodawano do metali szlachetnych miedź, co obniżało koszt emisji, a zarazem zwiększało twardość stopu. Z tego samego powodu w starożytności szeroko wykorzystywano elektrum (elektron) – naturalny stop złota i srebra z niewielką domieszką miedzi oraz żelaza, charakteryzujący się dużą wytrzymałością. Już około 2600 lat temu wytwarzano z niego najstarsze znane monety w anatolijskim królestwie Lidii, położonym na półwyspie Azja Mniejsza. W starożytnym Egipcie elektrum wykorzystywano również do pokrywania zwieńczeń piramid, nadając im blask. Starożytni Grecy, ze względu na jasną barwę elektrum, nazywali je białym złotem. Materiał ten ceniono także za bardzo dobre właściwości przewodzące, dzięki czemu znalazł zastosowanie w pierwszych urządzeniach mechanicznych. Przykładem numizmatu wykonanego z elektronu jest między innymi moneta fenicka. 

Jak otrzymać różne kolory monet? 

Kolor złota inny niż ten, do którego jesteśmy przyzwyczajeni, uzyskuje się poprzez łączenie tego kruszcu z różnymi metalami. Już przy około 20-procentowej zawartości miedzi stop nabiera barwy różowej lub czerwonawej, natomiast biel uzyskuje się dzięki dodatkowi manganu, niklu albo palladu – ten ostatni może również nadawać złotu szary odcień. Tak powstałe stopy wykorzystuje się do zdobienia medali pamiątkowych oraz monet kolekcjonerskich. 

Obecnie dużą popularnością cieszą się również monety wybijane z palladu i platyny. 

Czym jest selektywne platerowanie? 

Na tym etapie warto wspomnieć o selektywnym platerowaniu, czyli technice polegającej na pokrywaniu cienką warstwą metalu jedynie wybranych elementów monety lub medalu, na przykład korony czy fragmentów ornamentów. Do tego celu wykorzystuje się najczęściej metale szlachetne, takie jak złoto, o którym więcej przeczytać można w artykule "Jak powstaje złoto? Geneza szlachetnego kruszcu" i srebro, które podkreślają wybrane detale projektu. W procesie uszlachetniania stosowane są także platynowce, w tym ruten, rod, pallad i platynę. Ruten nadaje numizmatom charakterystyczny, czarny kolor, tworząc efektowny kontrast z pozostałymi elementami kompozycji, natomiast rod zapewnia powierzchni lustrzany, ciemnosrebrzysty połysk. Platyna z kolei nadaje wybranym elementom jasny, srebrzystobiały odcień, podkreślając elegancki i ekskluzywny charakter numizmatu. 

Dodatkowe elementy na numizmatach  

Monety kolekcjonerskie niekiedy zostają wzbogacone o dodatkowe elementy wykonane z bursztynu, cyrkonii lub innych minerałów i kamieni szlachetnych, drewna czy szkła. Zdarza się również, iż na tego typu numizmatach występuje nadruk wykonany np. w technologii tampondruku lub innych nowatorskich technologiach laserowych.  

Z czego tworzone są monety obiegowe i czym jest nordyckie złoto (Nordic gold)? 

Nordic Gold (nordyckie złoto) to nazwa stopu o złotej barwie, który – wbrew swojej nazwie – nie zawiera ani grama złota. W 89% składa się z miedzi, po 5% stanowią cynk i aluminium, a pozostały 1% to cyna. Stop ten wykorzystuje się do produkcji monet euro oraz polskich monet okolicznościowych o nominale 2 zł. Ze względu na swój skład stosunkowo szybko pokrywa się naturalną patyną. Jej barwa i charakter mogą stanowić jedną ze wskazówek pomocnych przy identyfikacji materiału, z którego wykonano monetę. 

Miedziane monety popularne w Polsce 

Polskie monety obiegowe powstają z różnych stopów metali. Monety o nominałach 10, 20 i 50 groszy oraz 1 złoty wybijane są z miedzioniklu – stopu miedzi z niklem, często wzbogacanego dodatkiem żelaza i manganu, który nadaje im charakterystyczną srebrzystą barwę. Najniższe nominały wykonywano z mosiądzu manganowego, czyli stopu miedzi z cynkiem i niewielką domieszką manganu, jednak od 2014 roku produkuje się je ze stali pokrytej warstwą mosiądzu. Złotawe pierścienie monet dwu- i pięciozłotowych wykonane są natomiast z brązalu – stopu miedzi i cyny wzbogaconego aluminium. 

Numizmaty wybite z dwóch różnych metali nazywamy monetami bimetalicznymi. 

Miedzionikiel wykorzystywany jest nie tylko do produkcji monet obiegowych, lecz także wielu numizmatów kolekcjonerskich. Ten wytrzymały i odporny na korozję stop doskonale sprawdza się w mennictwie, umożliwiając precyzyjne odwzorowanie najdrobniejszych detali. Przykładem jest medal z wizerunkiem bielika otwierający kolekcję „Zwierzęta Polskich Parków Narodowych”, wybity w najwyższej jakości menniczej – stemplem lustrzanym. Numizmat został uszlachetniony 24-karatowym złotem oraz selektywnie platerowany czystym srebrem próby 999/1000, co efektownie podkreśla walory artystyczne projektu. 

Metal Humanium i wybijanie monet 

Wyjątkowymi numizmatami są monety i medale wykonane z Humanium Metal – materiału powstającego z przetopionej nielegalnej broni palnej, skonfiskowanej między innymi w krajach dotkniętych przemocą zbrojną. Dochody ze sprzedaży produktów wykonanych z Humanium Metal przeznaczane są przede wszystkim na kolejne programy niszczenia broni oraz wsparcie opieki zdrowotnej, edukacji i rozwoju społeczności dotkniętych skutkami przemocy z użyciem broni. 

 Przykładem takiej emisji, która pojawiła się w ofercie Skarbnicy Narodowej, jest medal „Pokój”, wybity z Humanium Metal i platerowany złotem Fairmined, którego pozyskiwanie odbywa się z poszanowaniem zasad odpowiedzialnego i zrównoważonego górnictwa. Medal, wyemitowany przez Mennicę Norweską, upamiętnia osoby, które poświęciły swoje życie walce o pokój – na awersie przedstawiono gołębia z gałązką oliwną, natomiast na rewersie rzymską boginię Pax oraz słowo „pokój” zapisane w kilku językach. 

Metody uszlachetniania monet 

Srebrne monety można poddawać oksydowaniu. Oksydacja to proces zabezpieczania srebra polegający na pokryciu powierzchni monety cienką warstwą tlenków. Powłoka ta chroni numizmat przed korozją, a jednocześnie nadaje mu charakterystyczny, przyciemniony wygląd i efekt postarzenia. Intensywność tego efektu zależy od czasu trwania procesu – im dłużej trwa oksydacja, tym ciemniejszą barwę uzyskuje moneta, od delikatnie przyciemnionej aż po niemal czarną. Monety poddane temu procesowi określane są przez kolekcjonerów mianem „Antique finish”. Oksydację przeprowadza się z wykorzystaniem elektrod lub metodą chemiczną, polegającą na zanurzeniu monety w odpowiednio przygotowanym, podgrzanym roztworze zasadowym. 

Na czym polega patynowanie? 

Innym procesem, który zachodzi naturalnie i podkreśla wiek monety, jest patynowanie. W jego trakcie atomy miedzi łączą się z tlenem, tworząc początkowo ciemny nalot, który z czasem przekształca się w zielonkawe lub szarozielone węglany. Powstała w ten sposób warstwa nie jest aktywna chemicznie, dzięki czemu chroni znajdujący się pod nią metal przed dalszą korozją – wyjątek stanowi patyna powstała w silnie zanieczyszczonym środowisku. W zależności od warunków otoczenia patyna może przybierać różne barwy i formy. Nie należy jej usuwać, ponieważ nie obniża wartości monety. Wręcz przeciwnie – numizmaty pokryte naturalną, wielobarwną patyną są wysoko cenione przez kolekcjonerów na całym świecie. 

Czym jest platerowanie czystym złotem?  

Platerowanie złotem to proces uszlachetniania numizmatu, polegający na pokryciu jego powierzchni cienką warstwą złota. Technika ta pozwala wyeksponować wyjątkowe projekty, zachowując jednocześnie kunsztowne szczegóły oryginalnych motywów. Przykładem jest kolekcja „Polskie Ordery i Odznaczenia”, w której Order Orła Białego – najwyższe i najstarsze odznaczenie państwowe Rzeczypospolitej Polskiej – został upamiętniony na sztabce platerowanej złotem próby 999/1000. Numizmat wykonano w najwyższej jakości menniczej – stemplem lustrzanym, a kolorowe zdobienia wiernie oddają detale historycznego orderu.  

Podsumowując, metale i stopy wykorzystywane do produkcji monet od wieków zmieniały się wraz z rozwojem technik menniczych, potrzebami gospodarki oraz oczekiwaniami kolekcjonerów. Współczesne numizmaty zachwycają nie tylko różnorodnością zastosowanych materiałów, ale także zaawansowanymi metodami uszlachetniania, które podkreślają ich walory artystyczne i kolekcjonerskie. To właśnie połączenie tradycji menniczej, szlachetnych kruszców i nowoczesnych technologii sprawia, że monety pozostają wyjątkowym świadectwem historii, sztuki i kunsztu wykonania. 

Metale, z których wybijane są monety – najczęściej zadawane pytania i odpowiedzi  

Z czego wybija się monety? 

Monety wybijane są z metali szlachetnych, takich jak złoto, srebro, platyna i pallad, a także z różnych stopów metali, m.in. miedzioniklu, mosiądzu manganowego, brązalu czy Nordic Gold. Współczesne monety kolekcjonerskie mogą być dodatkowo uszlachetniane, np. poprzez platerowanie złotem, oksydowanie lub zdobienie kamieniami i innymi materiałami. 

Czy monety zawierają nikiel? 

Tak, wiele współczesnych monet zawiera nikiel jako składnik stopów metali. Jest on wykorzystywany między innymi w miedzioniklu – stopie miedzi z niklem, z którego wykonywane są polskie monety o nominałach 10, 20 i 50 groszy oraz 1 złoty, ponieważ zwiększa trwałość, odporność na korozję i nadaje monetom charakterystyczną srebrzystą barwę. 

Czy polskie monety są miedziane? 

Polskie monety obiegowe nie są wykonane z czystej miedzi, lecz z różnych stopów metali zawierających miedź. W zależności od nominału wykorzystuje się między innymi miedzionikiel, mosiądz manganowy, brązal oraz stal pokrytą warstwą mosiądzu.