Jak powstają monety i medale? Kulisy procesu

Na wstępie warto podkreślić, że sposób tworzenia monet i medali kolekcjonerskich może mieć różne warianty, ponieważ dziś jedynym ograniczeniem jest wyobraźnia. My skupiamy się na procesie, w który zaangażowani są artyści, mincerze oraz mennica. Można powiedzieć, że opisujemy tradycyjne metody - zarówno na etapie pracy artystycznej, jak i w czasie procesu menniczego.

W naszym artykule opowiadamy o tworzeniu monet i medali na przykładzie powstawania monet upamiętniających Powstanie Warszawskie i Chrzest Polski oraz na przykładzie wybijania medalu Pokojowej Nagrody Nobla.

Proces twórczy

W głowie artysty

Wszystko zaczyna się od tematu, który powinien zostać przedstawiony na monecie i medalu. Następnie zaproszony do współpracy twórca myśli, jak zadany temat pokazać na numizmacie. W trakcie pracy koncepcyjnej medalierzy sięgają do źródeł merytorycznych – historycznych, artystycznych, biograficznych i naukowych.

Dokumentacja historyczna przez rozpoczęciem pracy rzeźbiarskiej jest dla mnie ogromną przyjemnością. Dużo czytam, przeglądam archiwa po mojej mamie – medalierce Stanisławie Wątróbskiej. Zgłębiam wiedzę o postaciach, które będę portretować – opowiadała nam Anna Wątróbska-Wdowiarska, autorka między innymi rewersu monety z okazji 1060. Rocznicy chrztu Polski.

Na tym etapie nie mam jeszcze w głowie obrazu tego, co chcę pokazać na monecie czy medalu. Ta wizja dopiero się kształtuje. Pod koniec dokumentacji zaczynam widzieć jej zarys – dodaje medalier Robert Kotowicz, autor wielu projektów dla Skarbnicy Narodowej.

Na tym etapie nie mam jeszcze w głowie obrazu tego, co chcę pokazać na monecie czy medalu. Ta wizja dopiero się kształtuje. Pod koniec dokumentacji zaczynam widzieć jej zarys – dodaje medalier Robert Kotowicz, autor wielu projektów dla Skarbnicy Narodowej.

Rzeźbienie w plastelinie i gipsie - elementy procesu powstawania monet

Mając w głowie obraz monety, przygotowuję projekt merytoryczny w programie graficznym, korzystając czasem ze skanów zdjęć. Po konsultacjach i akceptacji projektu przez zleceniodawcę można przystąpić do dalszych prac. Następnie wylewam krążek z gipsu wielkości 20-21 centymetrów i na tym płaskim krążku rysuję ołówkiem zarys kompozycji – mówi artystka.

Następnym krokiem jest… lepienie rzeźby z plasteliny. Co ciekawe, zarówno Robert Kotowicz, jak i Anna Wątróbska korzystają z plasteliny z lat 60., która „słucha się artysty”, nie jest ani za miękka, ani za twarda i nie kruszy się. Ta plastelina służy im do pracy przy niemal wszystkich projektach numizmatów.

W zależności od tego, czy jest to portret czy bardziej złożona figuralna kompozycja, decydujemy, co robimy w plastelinie (i potem w modelu gipsowym), a co w programie graficznym. Na ogół napisy, fauna, flora, architektura w tle jest przygotowywana w projekcie graficznym – mówi Robert Kotowicz.

Kiedy projekt w plastelinie jest gotowy, przelewa się go na gips. A następnie czyści, szlifuje, wygładza i odkuwa. To praca w bryle, najbliższa pracy rzeźbiarskiej. To zabawa detalem, radość i udręka twórcza.  

Przygotowany w ten sposób gips rusza w drogę do mennicy.

Proces menniczy - skanowanie, projekt i model 3D 

Wybijanie monety to proces niezwykle złożony i precyzyjny.

Pierwszym krokiem jest skanowanie gipsu i przekształcenie go w projekt 3D za pomocą specjalistycznego oprogramowania. Następnie wykonywany jest prototyp monety metodą druku 3D. Dzięki tej symulacji można zobaczyć, jak numizmat będzie wyglądał po wybiciu. Pozwala to również na wcześniejsze wykrycie ewentualnych niedoskonałości i wprowadzenie poprawek. Dzięki temu procesowi możemy być pewni, że narzędzia mennicze będą idealne.

Stempel menniczy i jego czyszczenie

Tak przygotowany projekt graficzny zostaje następnie wygrawerowany na narzędziu menniczym – czyli stemplu, którym są bite monety i medale. Gdy stempel menniczy jest gotowy, przeprowadzamy jego szczegółową kontrolę. Sprawdza się poprawność odwzorowania detali i zgodność z projektem.

Niektóre monety kolekcjonerskie są bite tak zwanym stemplem lustrzanym - w przeciwieństwie do monet obiegowych i większości monet inwestycyjnych bitych stemplem zwykłym. Powierzchnia stempla lustrzanego musi być idealnie wypolerowana, aby nadać monetom odpowiedni połysk.

Na tym etapie stempel jest poddawany ostatniemu czyszczeniu. Na ogół przy pomocy specjalistycznego mikroskopu cyfrowego upewniamy się, że każda linia, kontur i tekstura są zgodne z projektem i wykonane z najwyższą precyzją. Porównujemy rzeczywisty stempel z jego cyfrowym modelem.

Po tym procesie stempel jest gotowy do montażu w prasie menniczej. Stemple wykonywane są z hartowanej stali, by mogły wytrzymać nacisk prasy menniczej.

Wybijanie monet i medali 

Teraz jesteśmy gotowi, by wcześniej przygotowany i wypolerowany kruszec umieścić ręcznie w prasie menniczej. Najczęściej są to krążki z metalu, w którym będą wybijane monety.

Zanim przystąpimy do bicia, należy odpowiednio ustawić parametry prasy. Siła i czas trwania docisku są kluczowe dla uzyskania perfekcyjnie wybitych monet i są różne w przypadku każdej monety.

Ciekawostka: Do wybicia medalu Pokojowej nagrody Nobla w Mennicy Norweskiej używa się prasy o maksymalnym nacisku 1250 ton. Do wybicia medalu noblowskiego wykorzystywana jest siła 500 ton. Medal uderzany jest dwukrotnie.

Teraz następuje właściwe bicie

Kontrola jakości

Po wybiciu monet przeprowadza się szczegółową ocenę jakości. Sprawdza wszystkie aspekty monety – precyzję detali, jakość powierzchni, średnicę, grubość oraz wagę. Upewniamy się, że moneta ma wszystkie cechy opisane w jej specyfikacji.

Po wybiciu medalu Noblowskiego następuje ręczne szlifowanie medalu. Jest to medal artystyczny „w starym stylu”, czyli pozbawiony krawędzi. W trakcie uderzenia powstaje zadzior (wystający mały i ostry kawałek na jego powierzchni). Jest on usuwany ręcznie.

Zabezpieczanie numizmatów

Następnie monety i medale poddawane są kąpieli zabezpieczającej. Pokrywa się je specjalną warstwą polimeru, która chroni metal szlachetny przed korozją, utlenianiem i wpływem warunków środowiskowych. Ta warstwa jest niezwykle cienka, ale bardzo skuteczna. Tworzy barierę, która zapobiega reakcji chemicznej metalu z powietrzem i wilgocią, dzięki czemu mamy pewność, że moneta zachowa swoją jakość przez długie lata.

Grawerowanie

W przypadku niskich limitacji numizmatów kolejnym krokiem w procesie uszlachetniania monet jest wygrawerowanie unikatowego numeru na rancie monety, co nadaje jej indywidualny charakter.

Na rancie medalu Noblowskiego o grubości 5 mm graweruje się słowa „Prix Nobel de la Paix”, rok i nazwisko laureata.

Współczesne numizmaty kolekcjonerskie, czasem poddaje się również koloryzacji fragmentów lub całej powierzchni monety lub medalu. Koloryzowanie monet to zaawansowany proces, najpopularniejsze metody to:

• Druk cyfrowy UV (za pomocą atramentu utwardzanego światłem ultrafioletowym.
• Tampondruk(przy użyciu miękkiego stempla).
• Emalia (ręczne lub maszynowe wypełnianie wgłębień płynną emalią).

Dzięki tej technologii jesteśmy w stanie uzyskać bardzo precyzyjne i trwałe efekty. Przykładem może być właśnie moneta wybita z okazji 80. rocznicy Powstania Warszawskiego, gdzie czerń wyodrębnia znak Polski Walczącej, a czerwień podkreśla nasze barwy narodowe.  

Pakowanie

Kolejnym etapem jest umieszczenie monet i medali w kapsułach zabezpieczających przed czynnikami zewnętrznymi, takimi jak wilgoć, kurz i zarysowania. Chronią one także numizmaty przed naturalnym utlenianiem i śladami palców. Następnie numizmaty pakowane są do specjalnie zaprojektowanych, eleganckich To ostatni etap przygotowania monety, zanim wyruszy z mennicy. Również na tym etapie przeprowadzana jest szczegółowa kontrola jakości.

Podsumowując, proces powstawania monet i medali kolekcjonerskich to często niezwykłe połączenie artystycznej wizji, wielowiekowego rzemiosła oraz nowoczesnych technologii menniczych. Przygotowywane przez nas numizmaty przechodzą długą drogę – od pierwszego szkicu i ręcznie wykonywanej rzeźby w plastelinie oraz gipsie, aż po precyzyjne bicie, kontrolę jakości, zabezpieczanie i eleganckie pakowanie. Ogromną rolę odgrywają w tym procesie doświadczeni medalierzy, projektanci i mincerze, dbający o najdrobniejsze detale wykonania. Dzięki temu do rąk Klientów trafiają małe dzieła sztuki.

Jak powstają monety? Najczęściej zadawane pytania i odpowiedzi

Z czego powstają monety?

Monety powstają z odpowiednio przygotowanych krążków metalu wykonanych ze złota, srebra lub innych stopów metali, które następnie są wybijane przy użyciu stempli menniczych i pras o ogromnym nacisku. Proces ich tworzenia obejmuje zarówno etap artystycznego projektowania, jak i precyzyjne działania technologiczne, takie jak modelowanie 3D, bicie, kontrola jakości, zabezpieczanie oraz pakowanie gotowych numizmatów.

Jak powstaje moneta?

Moneta powstaje poprzez połączenie pracy artystycznej i nowoczesnych technologii menniczych – od stworzenia projektu i rzeźby w plastelinie oraz gipsie, przez wykonanie modelu 3D i stempla menniczego, aż po wybicie monety w prasie menniczej. Gotowy numizmat przechodzi następnie szczegółową kontrolę jakości, zabezpieczanie, a często również grawerowanie, koloryzację i eleganckie pakowanie.

Jak nazywa się bicie monet?

Bicie monet, określane również mianem mincerstwa, to proces produkcji pieniędzy realizowany przez mennicę. Dawniej zajmował się tym mincerz, czyli rzemieślnik wybijający monety ręcznie za pomocą młota i specjalnych stempli.

Na czym polega proces bicia monet?

Proces bicia monet polega na odciskaniu wzoru na odpowiednio przygotowanym metalowym krążku przy użyciu stempli menniczych i prasy wywierającej bardzo duży nacisk. Cały proces obejmuje również projektowanie monety, przygotowanie modeli i stempli, kontrolę jakości oraz zabezpieczanie gotowych numizmatów przed uszkodzeniami i wpływem czynników zewnętrznych.