Szeląg - czy zawsze był zły?

Szeląg krzyżacki - srebrna moneta bita od XIV wieku

Szelągi wywodziły się od łacińskich solidów (solidus). Reforma monetarna Karola Wielkiego, przeprowadzona w końcu VIII w. zakładała, że z funta (ok. 408 g) srebra wybijano 240 denarów. Dwanaście denarów dawało jednego solida (jednostkę obrachunkową).

Zakon Krzyżacki, po sprowadzeniu na północne obszary Polski, wprowadził własny system menniczy. Jego podstawą była tzw. grzywna chełmińska (ok. 191 g), która odpowiadała 720 denarom brakteatowym - fenigom (drobnym, jednostronnym monetom bez napisów, o masie ok. 0,20 g, średnicy ok. 20 mm, które pozostawały w obiegu). Równocześnie posługiwano się jednostkami obrachunkowymi: wiardunkami (1/4 grzywny), skojcami (1/24 grzywny) oraz szelągami (1/60 grzywny). Jeden szeląg był wart dwanaście denarów/fenigów.

Rozwój gospodarczy w XIV w. wymusił wprowadzenie do obiegu monety grubszej, która ułatwiła coraz bardziej ożywioną wymianę handlową. Z polecenia wielkiego mistrza Winricha von Kniprode od 1380 r. zaczęto wybijać srebrne szelągi (niem. Schilling), które równały się dwunastu fenigom. Dotychczasowa jednostka obrachunkowa (solid/szeląg) znalazła swój monetarny odpowiednik. Numizmaty miały masę ok. 1,3 - 1,6 g oraz średnicę ok. 20 mm, choć w różnych okresach te parametry bywały nieco odmienne. Na awersach widniała tarcza wielkiego mistrza, w otoku jego tytuł oraz imię. Rewers zdobiła tarcza zakonna z napisem (istniały różne wersje zapisu): MONETA DNORVM PRVCI (moneta panów pruskich).

Szelągi miast pruskich

W czasie wojny trzynastoletniej (1454-1466) stany pruskie poprosiły Kazimierza Jagiellończyka o nadanie przywileju menniczego. Prawo bicia monety otrzymały Gdańsk, Toruń i Elbląg. W tamtejszych mennicach rozpoczęto produkcję tzw. szelągów stanowych, które nie pozostały długo w obrocie. W 1457 r. wyemitowano szelągi miejskie, jako alternatywę dla szelągów krzyżackich.

Na ich awersach pojawiał się podwójny krzyż jagielloński (lub herb Prus Królewskich) z napisem KASIMIR D.G.R POLON (Kazimierz z Bożej łaski król polski). Rewers zdobiła tarcza herbowa Prus Królewskich (lub herb miasta) oraz informacja o miejscu wybicia, np. MONETA THORVNENSIS (Moneta Torunia), gdy numizmat został tam wyemitowany. Monety miały masę ok. 1,33 - 1,41 g i średnicę ok. 20 mm.

Herb ustanowiony dla Prus Królewskich składał się w części z godła zakonnego. Czarny orzeł krzyżacki został udostojniony przez dodanie korony królewskiej na szyi oraz zbrojnego ramienia z mieczem. Korona symbolizowała władzę polskiego monarchy zaś ramię zaczerpnięte z litewskiej Pogoni wskazywało na opiekę Jagiellonów nad pruskimi ziemiami. 

Miedziane szelągi Jana Kazimierza

Szelągi pojawiały się za panowania kolejnych władców: Zygmunta Starego, Stefana Batorego i Zygmunta III Wazy. Ich obecność na rynku, na ogromna skalę, przyniosło panowanie Jana Kazimierza, w czasie którego przeprowadzono dwie reformy monetarne, w 1650 i 1658 r.

Pierwsza z nich przewidywała bicie szelągów, ale co istotne wyłącznie z miedzi. Były to tzw. szelągi szerokie lub duże o masie ok. 2,7 g. Wartością odpowiadały ¼ grosza lub 1/120 złotego polskiego. W menniczej hierarchii zajmowały najniższe miejsce i używano ich w prostych codziennych transakcjach.  

Kolejna reforma mennicza została przeprowadzona w 1658 r. i była konsekwencją niezwykle trudnej sytuacji wewnętrznej. Kraj wyczerpany wojną ze Szwecją potrzebował pieniędzy na spłatę długów i żołd. Rozwiązaniem było obniżanie stopy menniczej (z grzywny bito większą ilość monet) oraz próby srebra. Rozwiązanie takie wprowadziły nieco wcześniej Gdańsk i Toruń przy produkcji ortów. Ordynacja z 1658 r. określała zasady bicia ortów, szóstaków, trojaków, półtoraków i groszy. Przykładowo z grzywny srebra należało wybić pięćdziesiąt dwa orty, trzysta dwadzieścia trojaków lub dziewięćset dziewięćdziesiąt groszy. Sejm oczekiwał, że te posunięcia zapewnią większe wpływy do skarbu państwa.   

Potop „boratynek” po potopie szwedzkim

Zmiany objęły także emisję miedzianych szelągów, a ich pomysłodawcą był Tytus Liwiusz Boratini, Włoch z pochodzenia. Był człowiekiem wielu talentów, zdobył m.in wiedzę na temat sztuki mincerskiej co pozwoliło mu na bardzo dochodową dzierżawę królewskich mennic w Krakowie, Ujazdowie, Wilnie i Brześciu Litewskim. Monety bite za jego rządów opatrzone były inicjałami TLB. Otrzymał kontrakt na bicie drobnej monety - szelągów. Zaproponował wybicie numizmatów z miedzi, ale o wadze i wielkości znacznie mniejszej od szelągów z 1650 r. Sejm zgodził się na wyprodukowanie takich monet o wartości dwóch milionów złotych, odpowiednio po milionie dla Korony i Litwy. 

Produkcja ruszyła w 1659 r. w specjalnie urządzonej mennicy w podwarszawskim Ujazdowie. Miedź sprowadzano z Niemiec i ze Śląska, w Oliwie produkowano krążki a same monety wybijano w zakładzie ujazdowskim. Wartość jednego szeląga określono na 1/3 grosza. Boratini przystąpił do dzieła z niebywałym rozmachem. Nie zważając na sejmowe obostrzenia wybił ogromną ilość pieniędzy, bardzo niestarannie wykonanych, nazywanych powszechnie boratynkami. Numizmaty ważyły ok. 1,35 g i miały średnice ok 16 mm.

Szacuje się, że w ciągu kilku lat wyprodukowano około miliarda szelągów o wartości ok. 11 mln złotych. Operowanie taką ilością drobnego pieniądza było wyjątkowo uciążliwe. Szelągi pakowano w woreczki, w których było 900 monet o wartości 10 złotych. Każdy woreczek ważył ponad jedenaście kilogramów! Ich używanie w obrocie handlowym było przez społeczeństwo uznawane za zło konieczne, a Boratiniego darzono szczerą nienawiścią. Podrabianie monet tak prymitywnie wykonanych nie stanowiło problemu, toteż na rynku równolegle z oryginałami funkcjonowały podróbki bite przez mennicę ryską, należącą do Szwedów i mennicę wołoską w Suczawie. Niestaranna produkcja boratynek i fałszerski proceder dały początek zwyczajowemu określeniu „zły szeląg” w odniesieniu do osób lub przedmiotów uznawanych za pozbawione wartości.  

Miedziane szelągi funkcjonowały do końca I Rzeczpospolitej. Zgodnie z postanowieniami reform Stanisława Augusta Poniatowskiego z 1766 i 1786 r. miały wartość 1/3 grosza (lub 1/90 złotego polskiego), a do ich produkcji wykorzystywano boratynki Jana Kazimierza oraz miedziane numizmaty z polskim stemplem wybijane nielegalnie w Saksonii przez Augusta III.

Podsumowując, historia szeląga pokazuje, jak na przestrzeni wieków zmieniały się nie tylko wygląd i wartość monet, ale również ich znaczenie w gospodarce i codziennym życiu. Od srebrnych emisji krzyżackich, przez szelągi miast pruskich, aż po masowo wybijane miedziane boratynki - moneta ta przeszła długą drogę, stając się świadectwem przemian politycznych i gospodarczych dawnej Polski.

Marcin Brzeziński 

Szeląg – najczęściej zadawane pytania i odpowiedzi

Co to jest szeląg?

Szeląg to dawna moneta, początkowo srebrna, a później również miedziana, używana na ziemiach polskich od XIV wieku. Pierwsze srebrne szelągi wybijali Krzyżacy, natomiast w XVII wieku szczególnie rozpowszechniły się miedziane szelągi Jana Kazimierza, nazywane boratynkami.

Kiedy i gdzie bito szelągi?

Pierwsze srebrne szelągi na ziemiach polskich zaczęto wybijać w 1380 roku w państwie zakonu krzyżackiego, a w XV wieku ich produkcję rozpoczęły również Gdańsk, Toruń i Elbląg. W XVII wieku, za panowania Jana Kazimierza, miedziane szelągi, zwane boratynkami, bito m.in. w mennicach w Ujazdowie, Krakowie, Wilnie i Brześciu Litewskim.

Czym była boratynka?

Boratynka to drobna miedziana moneta o nominale jednego szeląga, bita od 1659 roku za panowania Jana Kazimierza, z inicjatywy Tytusa Liwiusza Boratiniego. Miała wartość 1/3 grosza, a jej masowa emisja, niestaranność wykonania oraz liczne fałszerstwa przyczyniły się do upowszechnienia określenia „zły szeląg”.

Jak zły szeląg, co to znaczy?

Powiedzenie „znać kogoś jak zły szeląg” oznacza doskonale znać daną osobę, zwłaszcza jej wady i niekorzystne cechy charakteru, a także wiedzieć, jakiego zachowania można się po niej spodziewać.

 

Wybrana bibliografia:

1. Adam Dylewski, „Historia pieniądza na ziemiach polskich”, Warszawa 2011, str.: 89-93, 142-143, 192-195, 217-220.
2. Adam Dylewski, „Od denara do złotego”, Warszawa 2012, str.: 62 – 71.
3. Tadeusz Kałkowski, „Tysiąc lat monety polskiej”, Kraków 1974, str.: 88-89, 112-113, 120-121, 258-261